Dear
Academy in Stockholm


The Kurdish question cannot be resolved by arms, and therefore we urge all political parties to refrain from fighting on Kurdish land. It would be better for the Kurds to choose the only way of dialogue with the Kurds, of all different colors as well as with their enemies. The different Kurdish colors should be combined, then they will be more careful because they can only achieve their goals with unity and independence projects. The Kurds must now think of nothing but peace and national unity. The method of war (by force) is the enemy and it is the killer of Kurds / Kurdistan.


INITIATIVE SUPPORT BOARD:
Omar SHEIKMOUS, Academic scholar, State, Journalist, Politician, Sweden

Martin van BRUNESSEN, Prof. Emeritus, kurdolog, Holland

Hamit BOZARSLAN, Prof.Dr, historian, kurdologist, France.
Knyaz Ibrahim MÎRZOYEV, Prof. Dr. kurdolog, kurdnas, Armenia
Moskov AMARYAN, Prof. Physicists., Physicist, America
Thomas HYLLAND ERIKSEN, Prof., social anthropologist, commentator on various societies, doctor of honor (doctor of honor), University of Oslo, Oslo

Osman AYTAR, Docent. Dr., sociologist, Malardalen University, Sweden

Nadir NADIROV, Prof., chemist and petroleum scientist, Kazakhstan
Dimitr DENKOV Prof. Dr., Philosopher, Bulgaria
Sadedin MELE, Dr. politicians, Sweden
Abdulbaqi MAYÎ, Docent Dr., Uppsala, Sweden
Yekta UZUNOGLU, Dr., translator, human rights activist, North                 

Obeid AHMED, Dr., physicist, intellectual and politician, Sweden

Farhad JAHANMIHAN, university lecturer, intellectual, Sweden
Hamid GERDÎ, Dr., intellectual and politician, South
Lokman, ATROSHÎ, Dr., specialist doctor / specialist, Sweden


Shilan FUAD, Dh.Dr., intellectual and analyst, Italy
Ümit FIRAT, academic, intellectual and politician, Turkey

Dursun Ali KÜÇÜK, intellectual and writer (aydın ve yazar) North 

 Aslika QADIR, Orientalist, artist, Faculty of Oriental Studies, Armenia


Tosin REŞÎD, Dr., physicist and chemist, Armenian , writer,poet

Said Veroj, researcher, writer, North
Shahin BEKIRÊ SOREKLÎ, teacher, educator and journalist
Maruf YILMAZ, doctor, researcher, linguist ...
Najmaddin KARIM, Dr. philosopher, philosophical historian
Tahseen W. ABDULLAh, professor of political science at Salhaddin / Hawler University Tengiz
SIYABEND, University of Yerevan, intellectual, poet, Republic of Armenia ...


The Kurdish Academy shares the views of the following scholars and academics on the oppression, aggression and oppression of Erdogan / Turkey and extends its support to the following scholars:
Noam Chomsky, Philosopher. Prof. linguist, Massachusetts Institute of Technology, USA.
Michael Walzef, Prof., Princeton University
Charlotte Butgers, Prof., Rutsgers University.
Todd Gitlin, Prof., Columbia University.
Michael Hardt, Prof., Duke University Duke.
David L. PHILLPS, Prof., Columbia University.
Philosopher, Prof. "You are helping ISIS, stop oppressing the Kurds," Noam Chomsky said in a statement to Turkey. He called on Turkey to resolve the Kurdish question peacefully. Prof. Judith Butler also wants the Kurdish question to be resolved through peace and dialogue. ...
KURDISH
WRITERS AND INTELLECTUALS INITIATIVE SUPPORT BOARD: Mehdi ZANA, poet, writer, former mayor of Diyarbakir, Sweden
Cemil Turan BAZIDI, writer and journalist (received the literary award), Yunistan
Serkan KÖSE, Social Democrat MP
( Social Democrat
in Sweden)
Kurdo BAKSÎ, writer, journalist, commentator for different societies, Sweden

Suzan SAMANCI, writer, North
Ali GURDILÎ, philosopher, sociologist, writer, mzmir / Turkey
Helim YÛSIV writer, Roava/Kurdistan
Khalil DUHOKI, writer, poet, Sweden
Tengezar MARINI, writer, poet, Germany
RESH Tent, writer, Roava
Eskerê BOYIK, writer, journalist, poet, Armenia
Kemal GÖRGÜ, artist, Sweden
Îkram OGUZ, writer, North
Dilber DOSKY, artist and intellectual, France

Karina Wezîrê Eşo translator, pedagogue Belgium

Dilşa YÛSÛF, writer and journalist, Sweden
Lukman MAHMUD, poet and critic, Sweden
Karin OSÊYAN, writer and poet, France
Bella STURKÎ, philologist and journalist,Georgia
Çetin ÇEKO, journalist and writer, Sweden
Leya ÇİLDERGÛSÎ, philologist, pedagogue and journalist
Bübe ESER, author, Sweden
Mustafa CIZIRÎ, author, Sweden
Şilan XIZAN
Helin YILMAZ, sociologist, Sweden
The Kurdish people can achieve their right to self-determination through dialogue / peace in accordance with the laws of the United Nations and the European Union.
Note: we will be adding names slowly. (Example: if we write the names of people academically, we will write: Osman AYTAR, docent. Dr. ,, sociologist, University of Mälardalen, Sweden. This rule applies to all names. But we have an easy way. that everyone understands the choice).
KURDISH ACADEMY IN STOCKHOLM
www.akademiyakurdî.com www.akademiyakurdi.se President of the Kurdish Academy
Maruf YILMAZ, doctor, researcher, linguist
Secretary of the Kurdish Academy
Najmaddin KARIM, Dr. philosophers, historian of philosophy
Phone: 086840146
.................................................. .................................................. .................................................. ......
KURDISH ACADEMY PROGRAM IN STOCKHOLM
 Name: Kurdish Academy in Stockholm Symbol: Sunlight (Sunlight)
 Symbol: The flag of Kurdistan and the flag of Sweden are its symbols
 Location: Malgomajsvägen 12, 12060 /Årsta / Stockholm
 Definition of Kurdish Academy: An academy that is neutral and does not support any politics and is not against any political force.
 The purpose of the Academy is as follows:
 The Kurdish Academy is currently working to the best of its ability to introduce the Kurdish language, literature and interpretation intellectually and philosophically. The Academy works to develop a healthy personality for Kurdish children, youth and young people.

Zanayên Kurd Çawan Dîyaloga Kurdî ya Roava dinirxînin?  22ê gulanê, roja Şemîyê saet 14.30

Omar SHEIKMOUS, Akademîkar, Dewletzan,  rojnamevan, siyasetmendar, Swêd                    

Knyaz Îbrahim MÎRZOYEV, Prof., Dr Kurdolog, kurdnas, Ermenistan     

 Sadedin MELE, Dr. siyasetzan, Swêd                                                                                                                                 Beşa 1ê

 Moskov AMARYAN, Prof. Dr. Zanistyen Fîzîkayê, fîzîknas,  Amerîka 

Mehdî ZANA, gelzan, nivîskar, serokê şarehdariya Amedê yê kevn, Swêd (Mehdî Zana nexweş e, dibe nikaribê beş bibe)

 Obeid AHMED, doktorê fîzîkê, ronakbîr û siyasetzan

 Şilan YAŞAR, nivîskar, rojnamevan, mamosteya dibistana Swêdê, ronakbîr 

Seyran DURAN, Seroka Yekitîya Jinên Kurdistanê li Swêdê. Agahdarî: Seyran nikare beşdar bibe.

Akadekar: AKADEMÎYA KURDÎ LI STOCKHOLM

Serokê Akademîya Kurdî                                                                                                                                  Maruf YILMAZ, doktoremend, lêkolîner, zimanzan
Sekreterê Akademiya Kurdî

Sekreterê Akademîya Kurdî                                                                                                             

     Najmaddin KARIM, Dr. Felsefezan, dîrokzanê felsefeyê

Dîyaloga Kurdî li hunder û derve, hunera dîyalogê...?

Em çawan dikarin rastîya pirsgirêka Kurdên Roava têbigihîjin û di derbara wê de bizanibin? Nûnerê/a Kurdan çima li Neteweyên Yekbûyî tune ye? Sedem dikare çi be?Taybendmendiya zimanekî dîplomatîk dikare rolekê çawan bileyîze? (Parvakirina desthilatdarîyê di navbera partîyên Kurd/ rêxistinjinên Kurd de,  ji bilî vê pirsa jin û mêran û desthilatdarkirina wan) Pirsgirêka kurdên Roava çi ye û çawan dikare bê çareserkirin? Joe Biden/serokê dewletên Yekbûyî dikare roleke çawan bide Başur û Roava?  Di Rojhilata Navîn de di lîstika hêzên mezin de rola kurdan niha çi ye û divê çi be? Hêzên Mezin Dewletên Yekbûyî, Brîtaniya Mezin, Fransa ji alîyekê û Rûsya ji alîyeke din ve li Rojhilata Navîn xwedan berjewendiyên çawan in? Plana Sûriyê ya di derbara kurdan de dikare çi be? Sir û têkiliyên Îran Tirkiye-Rûsya… Pirsa dawîn: pirsgirêka kurdan çawan dikare bê çareserkirin? Gotina te dawîn… www.akademiyakurdî.com

Navnîşan/adres

Cîh: Malgomajsvägen 12, 12060  Årsta/Stockholm

Telefon: 086840146

M.telefon: 0729722269

AKADEMÎYA KURDÎ LI STOCKHOLM

 

................................................................................

BANGA                                                                              AKADEMÎYA KURDÎ LI STOCKHOLM                                        Ji Bo Guhartina Qanûna Bingehîn ya Tirkiyê.......................

29-01. 2021

21ê Sibatê Roja Zimanê Zikmakî  Ya Cîhanê

Em piştevanîya "Platforma Zimanê Kurdî" dikin, herçendî em ne hevhizr bin jî...

Akademiya Kurdî daxwazê ji Neteweyên Yekbûyî û Yekitiya Ewropayê dike ku bi pêşengîya wan qanûna bingehîn ya Tirkiyê bihê guhartin ji bo nasîna mafê gelê kurd ku ew gelê xwecihî û kevnargel e. Ji alîyê xwe ve Akademiya Kurdî li Stockholm´ê bang li dewletên ku Kurd wekî gelê xwecihî (xwemalî) lê dijîn dike da ku ew mafê Zimanê Kurdî wekî mîrata çandîya mirovahîyê nas bikin û kurd dest bi perwerdeya xwe yê zimanê zikmakî bikin. Daxwaza me ev e ku li van welatên ku kurd lê dijin Kurdî wekî tirkî, erebî û farisî bibe zimanê dibistanê û  fermî. Kurd xwedî ziman, mîrata çandî, ol û warê xwe (territorî) ne. UNESCO di 21ê meha Sibata  sala 1999an de bi armanca bîranîn ango parastina mafên nivîsandin û axaftina her netewe, hindiknetewe (kêmnetewe), herkesî/herkesê heye ku ew zimanê xwe azad bipeyve, bixwîne û binivîse. Ji bilî kurdan,divê mafên gelên xwecihî / gelên kevnare yên wekî Asurî, Suryanî, Ermenî û hindikahiyên din jî bihête parastin.

Em dubare dikin,Rêxistina Perwerde, Zanist û Çandê ya Neteweyên Yekbûyî (UNESCO) di sala 1999an de 21ê Sibatê wekî Roja Zimanê Zikmakî ya Cîhanê ragihand. Ji bo Kurdan, wateya vê rojê pir girîng e. Ji ber ku  Zimanê Kurdî hîn jî bi gelek astengiyan re rûbirû ye)
                                                                                              Neteweyên Yekbûyî û Navandina Mafê Gelê Xwecihî/Kevnargel, 13ê Meha Îlona Sala 2007an

Biryara NY ya di derbara mafên gelên xwecihî ango kevnargel de balkêş e. Ew biryara balkêş di 13ê meha îlona sala 2007an de hat navandin (di benda 3an de...). Bingeha Danezana Neteweyên Yekbûyî ya di derbara mafên gelên kevnare / xwecihî de bendên mafê çarenûsê hene û kurd bi wan dikarin bigihîhe mafê xwe yê zimanê zikmakî. Em vê mijarê dubare dikin û dibêjin: "Divê Tirkiye guh bide NY û "Qanûna xwe ya Bingehîn"  biguhirîne da ku mafên gelê kurd wekî gelê Xwecihî ango kevnaregel binpê nebe". Akademîya Kurdî daxwazê ji NY dike ku kurd wekî gelê xwecihî li gorî bendên wê bigihîje mafê xwe yê zimanê zikmakî.  Ne normal e ku neteweyek  50 mîlyon be, ji zimanê  xwe bêpar bimîne. Zimanê  dayîkê ango zikmakî hem mafekî mirovî  û hem jî xwedayî ye û li gorî qanûnên NY, ew daxwazekî xwezayî ye. 

UNESCO

UNESCO di 21ê meha Sibatê ya sala 1999an de bi armanca bîranîn ango parastina mafên nivîsandin û axaftina her netewe, hindiknetewe (kêmnetewe), herkesî/herkesê heye ku ew azad bipeyve û binivîse. Divê Tirkiye qanûna xwe ya bingehîn biguhirîne da mafê gelên xwecihî binpê nebe. Pirsgirêk di qanûna bingehîn de heye e û divê ew bihête guhartin da ku kurd bikaribin bi zimanê xwe nivîsînin, bipeyvin û bixwînin.
                                                                                    KONVERSIYONA ZAROKAN û ZIMANÊ ZIKMAKÎ

Naveroka Konversiyona Zarokan ya Neteweyên Yekbûyî ji 54 bendan pêkdihê. Benda 30î di derbara mafê zarokên hindikneteweyan de ye. Li wan dewletên ku hindiknetewe tê de hebin, divê mîrasa kultura wan wenda nebe. Mafên hindikneteweyên kevnare yên zimanî, olî, çandî û hawayê jîyana wan dihê parastin da ku ew mîrasa kevnare wenda nebe. Zarokê/a ku ji hindikneteweyekê be ango jî aîdî kevngelan be, mafê wî/wê yê ziman, çand û olî heye. Peymana Konvensîyona Zarokan ya Neteweyên Yekbûyî, mafên ferdekî/ê (her zarokek) heye ku ew bi zimanê xwe perwerde bibe û nasnameya xwe nas bike (bend: bend 8, 28, 29, 30, çand bend 31).                                                                                              

www.akademiyakurdî.com                                          www.akademiyakurdi.se                                                                Serokê Akademiya kurdî
Maruf YILMAZ, doktoremend, lêkolînerê perwerdekar, zimanzan


Sekreterê Akademiya Kurdî
Najmaddin KARIM, Dr. felsefezan, dîrokzanê felsefeyê
Telefon: 086840146

                

............................................................

Mehmed UZUN

........................................

Têngîz Siyabendî SIYABENDÎ

(Endamê akademiya kurdî li Stockholm´ê)

Afirandin û Pêşketina Alfabeya Kurdî Kurmancî li Ermenistana Sovyetê de (1921-1991)

Pêşgotin

Berî ku em li ser mijara lêkolîna xwe rabiwestin divê em berê xwe bidin û bi kurtahî binihêrin ku ka Kurd kî ne. Kurd yek ji kevnartirîn gelên dinyayê ne ku di rojhilata kevnar de li ser axa xwe jiyane. Li vir pêwîst e ku bala xwe bidin ser wê yekê wekî gelek neteweyên din ku digel kurdan jiyan dikirin ji dîrokê wenda bûne an bi gelên din re asîmîle bûne. Di heman demê de kurdên bêwelat li hemberî zilm û zordariyên serdeman derketine û bi vî awayî ne tenê ji hebûna xwe, lê belê ji zimanê xwe jî xwedî derketine û xelas bûne. Li gorî dîrokzanan, bav û kalên kurdan yên neîranî eşîrên Gutiyan in, ku B.Z di sedsala 1-an de di nav eşîrên Mediyan de hêdî-hêdî heliyane bûne bav û kalên kurdên nûjen a bi navê Med,lê herwiha navên xwe yên etnîkî jî parastine: K(g)utî,Kurtî, Karda, Kordûx, Gurdiyanî, Guranî, Gurtî. Ev navên ku li jorê hatin rêzkirin di berhemên dîrokzanên kevnar ên Ksenofon, Strabon, Ptolemeus û yên din, û her wiha di berhemên dîroknûs û erdnasên ermeniyan de jî derbas dibin. Navê welatê kal û bavên kurdan di nav xebatên dîroknasên Roman û Yewnaniyan de "Kordûyena", "Gordî", di nav dîrokzanên ermeniyan de "Warê Kordûxan","Kordêk",''Welatê Medan'' û hwd. Di dîroknasî û kronolojiya ermeniyan de Kurd wekî Med têne bîranîn. Çavkaniyên Asûriyan jî Medan wekî K(g)utî dihesibînin. Di derbarê cîhê rûniştina wan eşîrên Kardû de jî agahî heye, ku di sala 841-an de di navbera wan û leşkerên Farisan de şerekî dijwar çêbûye. M. Çamçyan û X. Înçîçyan dinivîsin ku Kurd ji Medan pêşde hatine, ku ewana (kurd) bi navê Med hatine naskirin û wan re dibêjin Kurd û ew devera ku ew lê dijiyan jê re Kordux dihat gotin. Li gorî gelek zanyaran Mediya (678 B.Z - 550 B.Z.) dewletek Kurd bûye. M. Xorênatsî bi gelemperî behs dike ku Mediya li ser sînorê rojhilata Ermenistanê bûye. Piştî ku  Koroşê Faris padîşahiya Medan hilweşand û serdestiya Mediyan bidawî kir, gelek eşîrên Medan hêdî-hêdî ji çiyayê Zagrosê derketin û li çiyayên Ermenistanê bicîh bûn.

Hebûna Kurdan li Qefqasê Kurd her tim li Qafkasyayê hebûne bi taybetî li ser wê axê ku niha Azerbaycan tê binavkirin. Med bapîrên kurdan xwedî dewlet bûne li wir jiyana xwe derbas kirine û rola xwe jî lîstine. Bê guman hewcedarî bi lêkolîneke zanistî û kûr heye da ku hebûna Kurdan li Qafkasyayê bi zelalî şirove bike. Li gorî dîtineke gelêrî hebûna Kurdan li Qafqasê ji van sê hêmanên jêrîn ve girêdayî ye,lê divê em destnîşan bikin ku dîroka kurdên Qafqasyayê diha kevin e: ⦁ Kurd yekemcar li Qefqasê di sedsalên X-XI de di dema Mîrîtiya Kurd a Şedadîyan (951-1199) de hatine bicihkirin. ⦁ Di serdema Şah Abbas de 24 eşîrên kurdên kurmancîaxêv ên Îranê ber bi Qefqasê hatin dûrxistin. Bi vê yekê nifûsa kurdan a li Qefqasê zêdetir bû. Bi taybetî di sala 1587 de nifûsa kurdên derdora Laçîn û Qerebaxê bi hatina van eşîran re zêdetir bûne. ⦁ Tête pejirandin ku vê carê ji sedema bûyerên sedsala 19-an û 20-an bi taybetî ji sedema şerê Osmanî-Rûsan (1877-1878) û Şerê Cîhanê yê Yekem (1914-1918) tevgera hejmareke mezin a Êzidiyan berbi devera Qefqasê, nemaze Gurcistan û piştre Ermenistanê koçber bûne Zimanê Kurdan Pêwendiyên dîrokî yên ermeniyan û kurdan gelekî kevin in. Ev herdu miletên kevin ji mêj ve cînarên hevûdu bûne. Piştî gelek karesatên sedsalan jî dîsa dostaniya wan berdewam bûye û şahidiya vê yekê zargotina wan a zengîn e. Gelek serhildêrên Rojhilat û Rojavayî wek mîna Yewnan, Rom, Ereb, Tirkên Selcûq, Mongol û hwd di dîrokê de her tim hewl dane wekî zimanê Kurdan tune bikin,lê ser neketine. Zimanê kurdî, zimanekî ji şaxa  zimanên îranî yê bakûr rojavayê  malbata zimanên hind û ewropî ye. Hemû gelên cîranên hev ji ber sedemên cihê, ji aliyê zimên ve jî bandor li hev kirine û peyv dane hev û ji hev stendine.Çawa ku bandora zimanê Ermen, Faris, Tirk û Ereban li ser zimanê kurdî hebûye wisa jî bandora zimanê kurdî li ser wan hebûye. Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina ziman û çandê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Lê sedema herî mezin bêdewletbûn e, ku hîn jî bandoreke neyînî li ser pêşketina kurdî ya wêjeyî dike, lê divê em bi şahî diyar bikin ku sedsala 20-an ji bo gelê Kurd bidestxistineke nû di gel xwe anî. Beşek ji Kurdan ji welatê xwe dûr li Ermenistanê di tevahiya dîroka Kurdan de roleke mezin lîstin. Bi alîkarî û piştgiriya dûgela Ermenistanê Kurd bûn xwedî alfabeyê. Kîjan jî bû sedema pêşxistina zimanê zikmakî û herwiha parastina dîrok,çîrok,zargotin, stiran,destan,wêje û hwd. Piştî afirandina tîpên Kurdî gelek dibistan hatin vekirin, pirtûk hatin çapkirin û rojname bi zimanê dayikê hate weşandin. Kurdiya Bi Tîpên Ermenî Ji bo wan kesan ku dixwazin derbarê dîrok,çand, zargotin û hwd a Kurdan lêkolîn bikin dikarin berhemên nivîskarên ermenî wek çavkaniyek pêbawer bikar bînin,nemaze xebatên dîroknasên ermenî yên sedsala navîn. Yên ku di berhemên xwe de nimûneyên zimanê gelê kurd, zargotin û wêjeyê jî bi transkrîba alfabeya ermenî parastine. Yek ji wan nimûneyên kevnar em di destnivîsa № 7117 ya Matênadaranê de dibînin. Dostê gelê Kurd, zimanzan H. Açaryan destnîşan dike ku ew di sedsalên X-XI de hatine nivîsandin. Divê bê zanîn ku hejmarek ji mînakên kevn û dewlemend yên zargotinên gelê Kurd bi tîpên Ermenî hatine nivîsîn. Berhemên navdar ên jêrîn jî bi Kurdiya tîpên Ermenî hatine nivîsandin: «Hemê Mûsê», «Leyl û Mecrûm» û strana «Mele Mûsî Seyran». Di nav wan de balkêş in «Qandîlî Siyapûş û Heozbek», «Canbalî», «Hazim Axa», «Mîrza Axa,Telî Eyşa», «Siyabend û Xecêzerê», «Memê û Zînê», «Devrêşê Evdiyê Êzidî», «Hemûdê Şankê» . Hêjaye ku em xebata Komîtasê jî bibîr bînin ku ji bo tomarkirina stranên folklorî yên kurdî kiriye. Di hejmara pêncemîn a «Berhevoka Etnografîk a Emînyan» de xebatên Komîtas ku ji 13 zargotinên Kurdî pêk tên wek mînak «Kuluk û Garo», «Mez û Zîn», «Sêvhacî», «Hemê Mûsî" û yên din hatine cîwar kirin. Balkêş e orîjînalên wan bi tîpên ermenî hatine nivîsîn. Bitaybetî wergera Mizgîniya Metta,Lûqa,Marqos û Yûhenna pir balkêş e yên ku bi tîpên Ermenî û bi Kurdî di sala 1872-an de hatine nivîsîn. Divê bê zanîn ku ev yekemîn wergera berfireh e di dîroka wêjeya kurdî de. Bê guman ger serpêhatiya Kurdiya bi tîpên Ermenî di dîroka wêjeya kurdî de xwedan cihekî girîng be. Afirandin û pêşketina alfabeya kurdî li Sovyeta Ermenistanê de dikare li ser sê qonaxan de dabeş bibe: ⦁ Alfabeya «Şems» ya Lazo (H. Xazaryan) - 1921 ⦁ Alfabeya Latînî ya E. Şemo û Î. Marogûlov - 1929 ⦁ Alfabeya Kîrîlî ya H. Cindî, E. Evdal, W. Nadirî – 1944 Alfabeya «Şems» ya Lazo (1921) Piştî hilweşandina Împratoriya Rûsyayê û bi Şoreşa Cotmehê li seranserê Qafqasyayê bo gelên kêmjimar gellek derfetên xwebûnê, nexasim jî di warê çand û hunerî de, xwe didin der. Di navbera salên 1920-37’an de bi taybetî li Ermenîstanê ji hêla hikûmeta Bolşevîkan û alîkariya hin zanayên ermen ên ku bi kurdî zanibûn, di warê xwendin û nivîsandinê de li dibistanên kurda tevdigerin. Di vê heyamê de yekem car di sala 1921’ê de ji hêla hikûmetê ve dibistanên seretayî û gellek navendên xwendin-nivîsandinê tên vekirin. Ji hêla Hakob Xazaryan (Lazo) ê ermen ve bi navê ‘Şems’ pirtûka dersê ya bi alfabeya ermenî, lê bi kurdî tê amadekirin. Lazo di pêşgotina pirtûka «Şems» de dibêje dike ku rastî gelek tengasiyan hatiye. Berî amadekirin û çapkirina vê pirtûkê demekî dirêj fikirîye ka li ser kîjan bingeha zaravayên kurdî alfabeya xwe amade bike. Di pêşgotina xwe de berdewam dike û dibêje ku li me xweş hat ku em zaravayê Kurmancî hilbijêrin. Pişt re xwestiye li ser bingeha tîpên latînî,erebî û fînîqî alfabeya kurdî çê bike,lê dibîne ku ew yek dikare bibe sedema hin tengasiyan û tîpên ermenî bikêr û baş dibîne. Bi vî awayî alfabeya kurdî ya yekemîn li ser bingeha tîpên ermenî amade dike. Alfabeya Latînî ya E. Şemo û Î. Marogûlov (1929) Di sala 1925-an li Lenînakana Ermenistanê de ji bo kurdên ji welatên wek Azerbaycanê, Gurcistanê, Turkmenistanê we derbareyê jiyîna civakê û her wekî din konferans tên lidarxistin û tê de li ser çend mijaran gotûbêj tê kirin. Di biryarnameyên kongreyê de her wiha pêwîstiya rakirina nexwendewariyê û şandina keçan bo dibistanê jî hatiye destnîşankirin. Kongreya jorîn biryar dide ku ji hukumeta Ermenîstanê daxwaz bike ku alfabeya kurdî ya li ser bingeha tîpên ermenî were rakirin û alfabeyeke din li ser bingeha tîpên latînî were çêkirin. Alfabeya Lazo ya bi navê Şems ku li ser bingeha tîpên Ermenî di sala 1921 an de hatibû amadekirin heta sala 1928 an di dibistanan de dihate bikaranîn.Lê belê divê em destnîşan bikin ku hin kêmasî û şaşiyên wê pirtûkê hebûne. Ji ber wê yekê jî daxwaza alfabeyeke nû tê kirin. Hikûmeta Ermenistanê ew pêşniyar red nekir û ferman da ku alfabeya nû were amadekirin. Di sala 1926 an de Erebê Şemo û Îshaq Morogûlov projeyek nû ya alfabeya latînî ava dikin. Ev jî di sala 1929 an de li Bakûyê tê pejirandin. Di heman salê de, pirtûka “Xo-Xo Hinbuna Xondьna Nvisara Kуrmançi”(Xwe bi xwe hînbûna nivîsandina Kurmancî) tê çapkirin û weşandin. Êdî ji sala 1930-an û vir de gelek pirtûkên wêjeyî,perwerdeyî, zanistî,felsefî û hwd têne çapkirin. Alfabeya Kîrîlî ya H. Cindî, E. Evdal, W. Nadirî (1944) Piştî demekê ji hêla Stalîn ve alfabeya latînî ya kurdî tê qedexekirin û li şûna wê alfabeya kirîlî cih digire. Di sala 1941’ê de hikûmeta Ermenîstanê biryar dide ku alfabeya kurdî bi kirîlî bê amadekirin û bo vî karî jî Heciyê Cindî tê peywirdakirin û di sala 1944’an de alfabe tê amadekirin, ku bi dehan sal xwendekarên kurdî bi vê alfabeyê hatin perwerdekirin. Di vî karî de nivîskarên ermenî G.Xapantsyan, H. Açaryan û hinek ên din û herwiha nivîskarên kurd wek mîna W. Nadirî,E. Evdal û N. Maxmûdov jî bûn alîkar. Heyanî di van salên dawîn de jî pirtûk bi tîpên kîrîlî dihatin çapkirin. Çavkanî 1. X. Abovyan, "Kurd, Êzidî" (bi ermenî), 1986, Yêrêvan. 2. A.Û. Derboyan, Çêkirin û Pêşketina Kurdiya Wêjeya Li Ermenistana Sovyetê de (bi ermenî) 3. Hecîyê Cindî, Akademiya Zanistî ya Ermenistanê,  Zanistên Civakî (bi ermenî) № 5, 1962 4. V.A. Baybûrdyan, Peywendiyên Ermenî û Kurdan di Împaratoriya Osmanî de (bi ermenî), Yêrêvan-1989 5. X.M. Çatoyêv, Kurdên Ermenistana Sovyetê (bi Rusî), Yêrêvan, 1965 6. N.X. Maxmûdov,Gelê Kurd (bi ermenî), Weşana Dewleta Ermenistanê, Yêrêvan, 1959 7. K. Çaçanî, Dîroka Çapemeniya Kurdî "Rya Teze" 1930-1955 (bi kurdî), Yêrêvan, 2008 8. Pirtûka «Şems» (bi ermenî), Êcmiyasîn,1922 9. “Xo-Xo Hinbuna Xondьna Nvisara Kуrmançi” (bi ermenî) ,Î. Marogûlov û E. Şemo, Weşanxaneya Dûgelî, Yêrêvan, 1929 10. L.G. Xaçêryan, «Teoriya Pêjdahatin û Pêşketina Ziman li gorî Vardan Arêvelsî»

07.07.2020 

Têngîz SIYABENDÎ

AKADEMÎYA KURDÎ LI STOCKHOLM

Cîhana zarokî/ê, lı gorî zanyaran Prof. Chomsky, Prof.Dr Pîaget û Prof. VygoM

Maruf YILMAZ

Hizr û dîtinên zarokî/ê sade û paqij in û hestên wî/ê rasteqînî ne. Zarok ji bilî başîyê tiştekî din ne hizre. Ji bo ku mirov di derbara zarokî/ê de serwext bibe, têbigîhije, divê mirov bi qeydên wî/ê pê re danûstandinê çêbike û bi çavên wî/ê lê mêze bike da ku mirov bikaribe cîhana wî/ê têbigihîje. Hizr, dîtin û bîrûbawerîyên zarokî/ê di derbara jîyanê de hêsantir, xwezatir, normaltir û ji yên salmezinan jî bingehtir in. Di cîhana zarokî/ê de hemû her tişt bi hevûdu re girêdayî ne. Zarok bawer dike ku hemû materîyal û tişt bi zindî (can,gan, ruh) in û Cîhan ji alîyê yekî/ê ve çêbûye bi armanca ku mirovahî û başîyê hebe. Ji alîyê din ve, ew dibêje qey hemû însan wekî wî/ê li tişt û hûrûmûran mêze dikin (Karin Perwer, 1987; Maare Tamm 1989).

Prof. Noam Chomsky û zimanê zarokî/ê
Noam Chomsky zaroknas, zimanzan û lêkolînerê Amerîkayî ye, dinivîse, dibêje, em bi zimanekî çêkirî ji dayîka xwe bûne, tenê pêwîstîyên me bi hawîrdoreke pozîtîv be, heye, ji bo pêşveçûna zimanê dayîkê. Chomsky (1957) dinivîse, dibêje gramatîka zarokî/ê bi giştî û unîversel e. Li gorî Chomskyî, her zarok bi zimanê xwe yê çêkirî, ji dayîka xwe dibe û herwisan jî, xwedîyê mekanîzma fêrbûnê ye, bêyî ku îmîtasîyona derûdora xwe bike. Lê lêkonêrên kevn giranîya xwe didan ser zimanê ku tê axaftinê, wan fahm ne dikir ku zarokê/a nûh ji dayîkbûyî danûstandinê bi hawayekî din çêdike. Niha em dibînin ku zimanê zarokî/ê yê hundir û veşartî heye.
Teorîya gramatîka Chomskyî tê wateya ku zimanê zarokî/ê, xwedîyê qanûnên gelemperî ne û kêm-zêde zimanê hemû zarokan dişibin hevûdu. Zarokê/a nûh ji dayîkbûyî dixwaze digel dayîka xwe “komunîkasîyonê” (danûstandin) çêbike. Ev zarokê/a nûh ji dayîkbûyî dixwaze danûstandinê çêbike. Ev danûstandin bêyî ku ew zimanê xwe bikarbîne, pêk tê. Nimûne: deng derxistin, mizemiz kirin, girîn… Chomsky qala pêşveçûna zimanê zarokî/ê dike, berîya bikarhanîna peyva zarokî/ê ya yekemîn. Yanî di hundirê zarokî/ê de zimanekî din heye. Li gorî Chomskyî zarok objekt e, lê li ba Pîaget û Vygotskij subjekt e. Mirov dikare di navbera Piaget û Vygotskij de sûntezekê bibîne, ji ber ku her du pedagoj jî, bi çavekî aktîv li zarokî/ê mêze dikin. Li gorî wan zarok bi derûdora xwe re aktîv e.

Chomsky dibêje:
•Mirov bi zimanê xwe ji dayîka xwe dibe û zimanê mirovî universel e.
•Mêjîyê mirovî hatiye programkırin ji bo fêrbûna zimanî.
•Rêziman universel û xwedîyê qanûnên giştî û gelemperî ye.
•Mirov bi îmitasîyonê fêrî ziman nabe, ji ber ku hemû fêrî ziman dibin.
•Hemû zarok kêm-zêde di eynî rê de derbas dibin.
•Bêyî ku mirov li dersxanê de perwerde bibe.
•Fêrbûna zimanî, fêrbûnek taybetî ye.

Prof. Dr Piaget

Piaget qala asîmîlasiyon û accomodasîyon dıke. Ligorî wî însan hewil dide, xwe dihêşine ku di derbara dinya û hawîrdorê de serwext bibe û hawîrdora xwe nas bike, têbigîhije. Zarok dixwaze serborî, tecrûb û zanyarîyên nûh bi rêya asîmîlasiyonê fêr bibe. Li vir ez qala asîmîlasîyona siyasî nakim. Nûçe û zanyarîyên zarokî/ê nûh li ser yên kevn zêde dibin, bêyî ku yên kevn bên guhartin û windakirin. Zarok dixwaze hînî tiştên ku di derbara hawîrdora wî/ê de hene, hîn bibe û ji bo vê yekê jî, serê xwe diheşîne. Accomodasiyon tê wateya ku nûçe û zanyarîyên kevn li gorî zanyarîyên nûh diguhirin. Bi gotineke din, accomodasiyon tê wateya ku zarok dixwaze di derbara cîhan û hawîrdora xwe de hînî înformasîyonên nûh bibe. Ji ber vê yekê jî, zarok “întegre” dibe û di şûna tiştên kevn de, tiştên nûh fêr dibe. Fêrbûn encama çalakîyên wî/ê ne.

Piaget dibêje:

•Proses û pêşveçûnên zarokî/ê bi pêngavên zarokî/ê ve girêdayî ne.
•Pêşveçûn- mekanîzma cîhana zarokî/ê ya bi giştî girêdayî ye.
•Girîngiya bîyolojîyê ji bo pêşveçûna zarokî/ê, rola xwe dileyîze.
•Zarok li gorî rewşa xwe ya xwezayî ji dayîka xwe bûye, û bi hawayekî pêngavî fêrbûnê zimanê xwe dibe. Pêşveçûna zarokî/ê bi salên zarokî/ê ve girêdayê ne.

Vygotskij

Vygotskij dinivîse, dibêje dîtinên Pîagetî tê wateya ku zarokî/ê zanyar e, tê wateya ku zarok bi hawîrdora xwe ya bi sosyal û kulturê ve hatiye pêçandın. Ziman û kultur bandora xwe li ser pêşveçûnên kognîtîvê yên zarokî/ê dihêlin û zarok hem “ji hundir” û “der” û ji derve ve û hundirî ve pêş bikeve. Pêşveçûna zarokî/ê encama danûstandina zarokî/ê digel hawîrdorê, bi taybetî ji dêûbav, xwişk û bira û mamoste rolên xwe yên mezintirîn dileyîzin . Hewes û întresa Vygotskijî wekî ya Pîagetî ye. Lê li gorî Vygotskijî zarok zimanê xwe bi înteraksîyonê hîn dibe. Dîyalog zimanê zarokî/ê çêdike.

Chomsky antîteza Pîaget û Vygotskijî ye. Li gorî Chomskyî zarok objekt e, lê Pîaget û Vygotskij tersê wî dibêjin. Mirov dikare di navbera Piaget û Vygotskij de sûntezekê çêbike, ji ber ku her du jî, bi çavekî aktîv li zarokî/ê mêze dikin. Li gorî wan jî zarok bi derûdora xwe re aktîv e (Vygotskij 1981; Perwer, 1987; Maare 1989) …/ Maruf Yilmaz

Lîteratur

Noam Chomsky (1957) Syntactic structures
Maare Tamm (1989). Batnets tankevärld, Essente studium Akademiförlaget: Göteborg
Vygotskij, L. (1981). Psykologi och dialektik, en antologi I urval av Hydén, L-C. Stockholm: Nordstedt förlag.

Lêkolîner û doktoremend, zimanzan
maruf@live.



 
 
 
 

Charles Obrien

This is a paragraph. To edit this paragraph, highlight the text and replace it with your own fresh content. Moving this text widget is no problem. Simply drag and drop the widget to your area of choice. Use this space to tell site visitors about your business and story.

Experience

This is a paragraph. To edit this paragraph, highlight the text and replace it with your own fresh content. Moving this text widget is no problem. Simply drag and drop the widget to your area of choice. Use this space to tell site visitors about your business and story.

Crystal Murphy

This is a paragraph. To edit this paragraph, highlight the text and replace it with your own fresh content. Moving this text widget is no problem. Simply drag and drop the widget to your area of choice. Use this space to tell site visitors about your business and story.

Experience

This is a paragraph. To edit this paragraph, highlight the text and replace it with your own fresh content. Moving this text widget is no problem. Simply drag and drop the widget to your area of choice. Use this space to tell site visitors about your business and story.

Get in touch

Contact information

+1 (555) 555 1000

your.email@example.com

55 Template Street
San Francisco, California 94110

We in social networks

Facebook
Instagram
Your information

© Copyright Maruf Yilmaz